Kościół Najświętszej Maryi Panny
i św. Tomasza Kantuaryjskiego

Opactwo cysterskie

Diecezja Radomska

Powstanie osady związane jest z istniejącą wówczas przy przeprawie przez Pilicę komorą celną. Rozwój grodu związany jest z opactwem cysterskim ufundowanym tu przez księcia wiślickiego i sandomierskiego Kazimierza II Sprawiedliwego, który był inicjatorem i wykonawcą tego przedsięwzięcia.
W ostatniej ćwierci XII wieku podjęto inicjatywę fundacyjną i sprowadzono z burgundzkiego Morimondu mnichów cysterskich, osiedlając ich na prawym brzegu Pilicy, w pobliżu wsi Sulejów. Opactwo zostało założone w miejscu, które obecnie nazywa się Podklasztorze. Miejsce przyszłego klasztoru nie było pustką osadniczą. Osadnictwo rozwijało się tutaj żywo przynajmniej od przełomu XI/XII wieku, czemu sprzyjały przechodzące przez Sulejów szlaki handlowe łączące północ i zachód Europy z Rusią.
Zapewne już w 1176 roku książę zrealizował wstępne etapy procesu fundacji, a być może w roku następnym pojawili się w Sulejowie pierwsi cystersi. W sumie w procesie fundacji klasztor otrzymał jedenaście wsi, dziesięciny z trzynastu wsi, kościoły w Sulejowie i Bałdrzychowie i dwa zwarte kompleksy dóbr wokół Sulejowa i Bałdrzychowa, już zorganizowane i dobrze zagospodarowane.W wieku XIII klasztor cieszył się nieustającą opieką następców swego fundatora: Leszka Białego, Grzymisławy, Konrada Mazowieckiego i Bolesława Wstydliwego.
W początku XIII wieku, dysponując już sporym majątkiem, cystersi przystąpili do budowy nowej, okazałej świątyni. W 1232 roku arcybiskup gnieźnieński Pełka dokonał aktu jej konsekracji pw. NMP i św. Tomasza i z tej okazji nadał klasztorowi dalsze dziesięciny. W następnych latach przystąpiono do budowy kapitularza, a przedsięwzięcie to zakończono około połowy XIII wieku. W roku 1252 cystersi z Sulejowa przejęli uposażenie opactwa szpetalskiego.
Prawa miejskie miasto uzyskało w połowie XIII wieku, potwierdził je Władysław Łokietek w 1308 roku. Wielkim wydarzeniem w historii miasta był wiec, który odbył się dniach 20–23 czerwca 1318 roku. Na tym właśnie wiecu uroczyście przyjęto wszystkie warunki papieskie i uchwalono wznowienie Królestwa Polskiego, kończąc okres rozbicia dzielnicowego Polski. Opactwo cysterskie było jednym z miejsc postoju wojsk polskich prowadzonych przez Władysława Jagiełłę na pola Grunwaldu. W wiekach XIV–XVII wzniesiono, poza czworobokiem zabudowań klasztornych, obwód warowny, co było wynikiem okrzepnięcia opactwa. W roku 1431 klasztor został spalony przez Tatarów. W roku 1580 utworzono polską prowincję cystersów.
W wieku XVIII klasztor otrząsnął się ze zniszczeń spowodowanych najazdem szwedzkim, ale w 1731 roku wybuchł niszczący pożar. W czasie konfederacji barskiej klasztor poniósł liczne szkody, a w 1790 roku olbrzymi pożar objął zarówno kościół, jak i zabudowania klasztorne. W roku 1772 opactwo zamieszkiwało dwudziestu dziewięciu zakonników, a pod jego opieką znajdowały się cztery kościoły parafialne – w Sulejowie, Bałdrzychowie, Łaszowie i Mogielnicy. W następnych latach liczba zakonników wyraźnie spadła. W roku 1793 klasztor i miasteczko zajęli pruscy huzarzy, a w roku 1795 po trzecim rozbiorze Polski miasto znalazło się po pruskiej stronie granicy, klasztor zaś zajęli Austriacy. W roku 1819 władze carskie położyły kres istnieniu w Sulejowie klasztoru cystersów dokonując jego kasaty. Mienie poklasztorne przejął rząd Królestwa Polskiego.
Obecnie to jeden z najlepiej zachowanych obronnych zespołów cysterskich w Polsce, będący zabytkiem architektury romańskiej. Jednym z najistotniejszych zachowanych jego elementów jest kościół – trzynawowa bazylika z transeptem. W narożach między ramionami transeptu a prostokątnym prezbiterium znajdują się kaplice. Kościół zbudowany jest z piaskowca szydłowieckiego, kamienne są też wewnętrzne elementy konstrukcyjne i dekoracyjne, natomiast sklepienia i ściany wewnętrzne są ceglane. Jako zakończenie budowy przyjmowana jest data konsekracji kościoła, rok 1232. Bryła kościoła zachowała się w nienaruszonym układzie. Jego front zdobi romański portal z trzema kolumnami z każdej strony. Kolumny mają głowice i bazy z dekoracją akantu, palmety i lilii, górną część tympanonu zdobi pas z motywem plecionki. Drugi portal, późnoromański z około 1230 roku, jest znacznie skromniejszy. Stanowił wejście od strony krużganka. Nad głównym portalem znajduje się ośmiodzielna rozeta. Wszystkie okna zachowały się w stanie pierwotnym, bądź zostały zrekonstruowane podczas XX-wiecznych renowacji.
Architektura wnętrza jest już gotycka, romańskie pozostały detale. Cechy gotyckie wykazują zwłaszcza ceglane krzyżowo-
-żebrowe sklepienia. Głowice półkolumn mają płaskorzeźbioną romańską dekorację z motywem plecionki, liści lub gałązek. Wyposażenie świątyni pochodzi z okresu baroku i rokoka. Znajduje się tu pięć barokowych ołtarzy i ambona, a dwukondygnacyjne stalle pochodzą z epoki rokoka. Przy filarach międzynawowych ustawione są cztery niewielkie wczesnobarokowe ołtarze z czarnego marmuru z detalami dekoracyjnymi. Rokokowy ołtarz główny z 1788 roku jest dziełem Jana Millmana. Znajduje się w nim obraz Wniebowzięcia Matki Boskiej z pierwszej połowy XVII wieku.
Dwukondygnacyjne zdobione stalle pochodzą z drugiej połowy XVIII wieku. Podobna w stylu jest ambona, zwieńczona rzeźbą klęczącego św. Tomasza. Obok ołtarzy i stalli znajdują się XVII-wieczne drewniane rzeźby przedstawiające lwy. Bogato dekorowane organy, powstałe w XVII wieku, a później parokrotnie przebudowywane, są podobne do organów kościoła cystersów w Wąchocku i być może są dziełem tego samego organmistrza i snycerzy. Balustrada chóru, prócz dekoracji snycerskiej, jest ozdobiona malowidłami.
Jedyną dobrze zachowaną częścią klasztoru jest skrzydło wschodnie z późnoromańskim kapitularzem z XIII wieku i gotyckim krużgankiem z XV wieku. Krzyżowo-żebrowe sklepienie kapitularza wspiera się na jednej kamiennej kolumnie umieszczonej w środku pomieszczenia. Skrzydło południowe, pochodzące z XVI wieku, jest w ruinie. Dawniej trzy skrzydła klasztoru i kościół otaczały wirydarz.
W krużganku i kapitularzu jest urządzone niewielkie muzeum z wystawą o historii opactwa. Obwarowania klasztoru powstały pomiędzy końcem XV a XVII wiekiem. Zachowało się sześć baszt i fragmenty murów. Najstarszą z baszt jest znajdująca się w południowo-zachodnim narożniku półkolista Baszta Mauretańska, pochodząca z końca XV wieku. Najmniej obwarowana była strona południowa, naturalnie chroniona przez brzeg rzeki Pilicy.
W 1986 r. do Sulejowa ponownie przebywają prawowici gospodarze obiektu – cystersi. Kościół i klasztor zostały im zwrócone po 167 latach. Obecnie znajduje się tutaj przeorat zwykły. Obowiązki duszpasterskie prowadzone są przez cystersów z Wąchocka.

Sulejow_35.jpg
Sulejow_33.jpg
Sulejow_34.jpg
Sulejow_32.jpg
Sulejow_024.jpg
Sulejow_025.jpg
Sulejow rozeta.jpg
Sulejow portal.jpg
Sulejow_023.jpg
Sulejow_053.jpg
Sulejow_051.jpg
Sulejow_052.jpg
Sulejow_15.jpg
Sulejow_10.jpg
Sulejow_046.jpg
Sulejow_059.jpg
Sulejow_16.jpg
Sulejow_06.jpg
Sulejow_047.jpg
Sulejow_082.jpg
Sulejow_061.jpg
Sulejow_26.jpg
Sulejow_12.jpg
Sulejow_13.jpg
Sulejow_055.jpg
Sulejow_20.jpg
Sulejow_075.jpg
Sulejow_054.jpg
Sulejow_27.jpg
Sulejow_062.jpg
Sulejow_063.jpg
Sulejow_064.jpg
Sulejow_037.jpg
Sulejow_083.jpg
Sulejow_08.jpg
Sulejow_042.jpg
Sulejow_31.jpg
Sulejow_098.jpg
Sulejow_29.jpg
Sulejow_094.jpg
Sulejow_101.jpg
Sulejow_104.jpg